Đồng đang nổi lên như kim loại chiến lược mà các siêu cường sẽ cạnh tranh quyết liệt

TỪ KIM LOẠI CỔ XƯA ĐẾN TÂM ĐIỂM ĐỊA CHÍNH TRỊ HIỆN ĐẠI

Trong lịch sử nhân loại, đồng từng mở ra cả một thời đại. Thời đại Đồ Đồng đánh dấu bước nhảy vọt từ công cụ đá sang công cụ kim loại, thay đổi sản xuất, chiến tranh và tổ chức xã hội. Sau đó, sắt trở thành nền tảng của công nghiệp hóa, của đường sắt, tàu thủy, nhà máy và vũ khí hiện đại. Nhưng bước sang thế kỷ 21, thế giới không còn vận hành chủ yếu bằng cơ khí nặng, mà bằng điện, dữ liệu và kết nối số. Trong bối cảnh đó, đồng – kim loại dẫn điện hiệu quả bậc nhất – đang dần bước vào vai trò mà sắt từng nắm giữ trong thế kỷ 19 và dầu mỏ từng nắm giữ trong thế kỷ 20.

Nếu dầu mỏ là máu của nền kinh tế công nghiệp, thì đồng đang trở thành hệ thần kinh của nền kinh tế số. Mọi dòng điện, mọi trung tâm dữ liệu, mọi trạm sạc xe điện, mọi tuabin gió ngoài khơi đều phụ thuộc vào đồng. Chính vì vậy, khi trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây và chuyển đổi năng lượng bùng nổ, đồng không còn là kim loại công nghiệp thông thường mà dần trở thành tài nguyên chiến lược. Và khi một tài nguyên trở nên chiến lược, nó tất yếu bước vào quỹ đạo cạnh tranh giữa các cường quốc.

ĐỒNG TRONG HẠ TẦNG CỦA KỶ NGUYÊN AI VÀ 4.0

Sự trỗi dậy của AI và Công nghiệp 4.0 khiến nhu cầu về điện và hạ tầng truyền tải điện tăng vọt. AI không tồn tại trong chân không; nó sống trong các trung tâm dữ liệu khổng lồ, nơi hàng chục nghìn máy chủ hoạt động liên tục. Những trung tâm này tiêu thụ lượng điện khổng lồ và đòi hỏi hệ thống dây dẫn, thanh cái, máy biến áp và hệ thống làm mát sử dụng đồng với mật độ dày đặc.

Mỗi bước tiến của AI – từ mô hình ngôn ngữ lớn đến điện toán hiệu năng cao – đều kéo theo nhu cầu xây thêm trung tâm dữ liệu. Điều đó đồng nghĩa với việc xây thêm “rừng đồng” vô hình trong tường, dưới sàn và trong hệ thống điện của các cơ sở này. Không có đồng, các bộ xử lý mạnh nhất cũng chỉ là những khối silicon vô dụng vì không thể kết nối với nguồn điện và hệ thống truyền tải.

Không chỉ AI, làn sóng điện khí hóa toàn diện cũng đang đẩy đồng lên vị trí trung tâm. Xe điện sử dụng lượng đồng nhiều hơn đáng kể so với xe động cơ đốt trong, từ dây dẫn trong pin, động cơ điện, hệ thống điều khiển đến hạ tầng trạm sạc. Năng lượng tái tạo cũng “ngốn” đồng với tốc độ lớn. Trang trại điện gió ngoài khơi cần cáp ngầm dài hàng chục, hàng trăm km. Điện mặt trời phân tán đòi hỏi mạng lưới kết nối dày đặc hơn nhiều so với nhà máy điện tập trung truyền thống.

Tất cả những điều này cho thấy một thực tế rõ ràng: đồng là vật chất nền tảng của thế giới số và thế giới điện hóa. Khi công nghệ càng cao, nhu cầu đồng càng lớn. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với nhiều vật liệu công nghệ khác vốn có thể được thay thế một phần bằng giải pháp mới. Với vai trò dẫn điện, đồng gần như không có đối thủ trực tiếp ở quy mô lớn.

TỪ KIM LOẠI CÔNG NGHIỆP ĐẾN TÀI NGUYÊN CHIẾN LƯỢC

Trong nhiều thập kỷ, đồng được xem là thước đo sức khỏe kinh tế toàn cầu. Nhưng giờ đây, nó đang được nhìn nhận như một yếu tố của an ninh quốc gia. Các nền kinh tế lớn bắt đầu hiểu rằng nếu không đảm bảo nguồn cung đồng ổn định, họ sẽ đối mặt với rủi ro lớn trong phát triển công nghệ cao, quốc phòng và hạ tầng năng lượng.

Phần lớn trữ lượng và sản lượng đồng tập trung ở một số khu vực như Chile, Peru, Congo. Mỏ Escondida tại Chile là mỏ đồng lớn nhất thế giới và chỉ riêng nó đã có ảnh hưởng đáng kể đến cung cầu toàn cầu. Sự tập trung nguồn cung này tạo ra rủi ro địa chính trị rõ rệt. Bất ổn chính trị, đình công, thay đổi chính sách thuế hay quy định môi trường ở một quốc gia sản xuất lớn có thể làm rung chuyển toàn bộ thị trường.

Trong bối cảnh đó, các cường quốc như Hoa Kỳ và Trung Quốc không chỉ cạnh tranh về chip, AI hay vệ tinh, mà còn âm thầm cạnh tranh trong việc đảm bảo quyền tiếp cận nguồn đồng dài hạn. Sự cạnh tranh này diễn ra thông qua đầu tư vào mỏ ở nước ngoài, ký kết thỏa thuận khai khoáng, hỗ trợ tài chính cho dự án luyện kim và xây dựng chuỗi cung ứng “thân thiện” về chính trị.

Điều này khiến đồng bắt đầu đi theo con đường mà dầu mỏ từng đi: từ hàng hóa kinh tế thuần túy trở thành công cụ quyền lực. Ai kiểm soát được chuỗi cung ứng đồng sẽ có lợi thế lớn trong việc xây dựng hạ tầng số, năng lượng và công nghiệp quốc phòng của tương lai.

CUỘC ĐUA GIỮA CÁC SIÊU CƯỜNG: ĐỒNG, ĐẤT HIẾM VÀ DẦU MỎ

Thế kỷ 20 chứng kiến các cuộc chiến tranh và khủng hoảng xoay quanh dầu mỏ. Bước sang thế kỷ 21, đất hiếm nổi lên như một điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng công nghệ cao. Nhưng đất hiếm chủ yếu cần cho nam châm vĩnh cửu, động cơ đặc biệt, thiết bị điện tử cao cấp. Dầu mỏ là nhiên liệu. Trong khi đó, đồng hiện diện ở gần như mọi lớp hạ tầng của nền kinh tế hiện đại.

Sự khác biệt lớn nằm ở quy mô. Thế giới có thể tiết kiệm dầu bằng cách chuyển sang năng lượng tái tạo, nhưng chính quá trình chuyển đổi đó lại làm tăng nhu cầu đồng. Thế giới có thể tìm vật liệu thay thế cho một số nguyên tố đất hiếm trong vài ứng dụng, nhưng rất khó thay thế đồng trong truyền tải điện ở quy mô lớn với chi phí hợp lý.

Chính vì vậy, đồng đang trở thành giao điểm của hai xu thế lớn: chuyển đổi năng lượng và chuyển đổi số. Điều này khiến nó có tầm quan trọng chiến lược kép. Cuộc cạnh tranh giữa các siêu cường vì thế không chỉ xoay quanh việc ai sản xuất được nhiều AI hơn, mà còn là ai đảm bảo được “xương sống vật chất” cho AI và nền kinh tế điện hóa.

MỘT TRẬT TỰ TOÀN CẦU MỚI XOAY QUANH TÀI NGUYÊN CÔNG NGHỆ

Khi các cường quốc đổ nguồn lực vào việc kiểm soát mỏ đồng, xây dựng nhà máy luyện kim trong nước và ký kết liên minh khoáng sản, thế giới có thể chứng kiến sự hình thành của một trật tự mới. Trong trật tự đó, chuỗi cung ứng khoáng sản sẽ được tái cấu trúc theo hướng “địa chính trị hóa” mạnh mẽ hơn.

Các quốc gia giàu tài nguyên đồng có thể gia tăng vị thế chiến lược, tương tự vai trò của các nước sản xuất dầu mỏ trong thế kỷ trước. Ngược lại, những quốc gia phụ thuộc nhập khẩu nhưng không kịp xây dựng quan hệ đối tác dài hạn sẽ đối mặt với rủi ro gián đoạn nguồn cung, ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng công nghiệp và công nghệ.

Sự dịch chuyển này có thể dẫn đến việc hình thành các khối liên minh khoáng sản, nơi đồng trở thành một phần trong “ngoại giao tài nguyên”. Các hiệp định thương mại, thỏa thuận đầu tư và hợp tác an ninh có thể ngày càng gắn với điều khoản liên quan đến khai thác và chế biến đồng.

NHU CẦU MỚI, ỨNG DỤNG MỚI, VÀ NHỮNG BẤT ỔN MỚI

Khi đồng trở thành kim loại trung tâm của thời đại AI và 4.0, thế giới sẽ chứng kiến sự bùng nổ của các nhu cầu và ứng dụng mới. Thành phố thông minh với mạng lưới cảm biến dày đặc, hệ thống giao thông điện hóa, trung tâm dữ liệu biên, nhà máy tự động hóa hoàn toàn – tất cả đều cần hạ tầng điện và kết nối phức tạp dựa trên đồng.

Điều này cũng thúc đẩy đổi mới công nghệ trong khai thác, tái chế và sử dụng hiệu quả đồng. Công nghệ tái chế sẽ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết vì đồng là kim loại có thể tái chế gần như vô hạn mà không mất tính chất. Những quốc gia đi đầu trong tái chế đồng có thể giảm phụ thuộc vào nhập khẩu quặng thô.

Tuy nhiên, song song với cơ hội là bất ổn. Giá đồng có thể biến động mạnh khi cung không theo kịp cầu, gây áp lực lên chi phí xây dựng hạ tầng và sản xuất công nghệ. Các dự án năng lượng sạch và xe điện có thể bị chậm lại nếu chi phí nguyên liệu tăng đột biến. Ở cấp độ địa chính trị, tranh chấp về mỏ, về điều kiện khai thác, về tiêu chuẩn môi trường có thể gia tăng.

Ngoài ra, việc mở rộng khai thác đồng cũng đặt ra thách thức môi trường và xã hội. Khai khoáng quy mô lớn tiêu tốn nước, năng lượng và có thể gây xung đột với cộng đồng địa phương. Điều này tạo thêm một lớp bất ổn mới, nơi áp lực phát triển công nghệ xanh lại va chạm với vấn đề bền vững và công bằng xã hội.

KỶ NGUYÊN ĐỒNG CỦA THẾ GIỚI SỐ

Nhìn tổng thể, thế giới đang bước vào một giai đoạn mà quyền lực công nghệ không chỉ được quyết định bởi thuật toán hay chip, mà còn bởi khả năng tiếp cận và kiểm soát các tài nguyên vật chất nền tảng. Trong số đó, đồng nổi lên như một mắt xích then chốt.

Nếu sắt từng đặt nền móng cho công nghiệp hóa và dầu mỏ từng nuôi dưỡng thế kỷ của động cơ đốt trong, thì đồng có thể trở thành kim loại biểu tượng của kỷ nguyên AI, điện hóa và kết nối toàn cầu. Cuộc cạnh tranh giành đồng giữa các siêu cường, vì vậy, không đơn thuần là câu chuyện thị trường hàng hóa. Nó có thể góp phần định hình xu thế phát triển toàn cầu mới, tạo ra làn sóng nhu cầu và công nghệ mới, đồng thời kéo theo những bất ổn kinh tế, môi trường và địa chính trị chưa từng có.

Trong bức tranh đó, đồng không còn chỉ là kim loại đỏ quen thuộc trong dây điện. Nó đang dần trở thành một trong những trụ cột quyền lực của thế kỷ 21.