Càng khoe khoang, giá trị càng rẻ mạt

Người xưa từng dặn: “Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe.” Một câu nói mộc mạc mà thấm thía, bởi nó nhắc con người ta nhớ rằng hiểu biết thực sự luôn đi kèm với khiêm nhường. Còn khi cái tôi phình to hơn năng lực, sự hiểu biết nông cạn lại được phô trương như chân lý, thì đó chính là lúc giá trị bản thân bắt đầu… rẻ đi từng chút một.

Ra đời, điều đáng sợ nhất không hẳn là gặp người xấu. Người xấu thường lộ diện khá nhanh, dễ nhận biết, dễ đề phòng. Đáng sợ hơn nhiều là những người mắc “bệnh ngáo quyền lực” — trong tay chưa có gì, nhưng cái tôi thì to hơn cả cái đình làng. Họ không có thực lực, nhưng luôn nghĩ mình đặc biệt. Không có thành tựu, nhưng lúc nào cũng nói chuyện như thể đang đứng trên đỉnh cao thiên hạ.

Ông bà ta có câu: “Thùng rỗng kêu to.” Cái thùng không có gì bên trong thì gõ đâu cũng vang. Con người cũng vậy. Người càng thiếu nội lực, càng dễ dùng âm thanh, lời nói, vẻ bề ngoài để bù đắp. Họ khoe mẽ mối quan hệ, khoe vài ba trải nghiệm, khoe chút thành công vụn vặt, rồi tưởng mình đã bước vào hàng ngũ “người có tầm”.

Sự thật mất lòng: Nhiệt tình + Thiếu hiểu biết = Phá hoại

Trong đời, ngu dốt không chỉ nằm ở việc không biết. Ngu dốt nguy hiểm nhất là không biết nhưng lại tưởng mình biết, rồi hành động bằng tất cả sự hăng hái. Dân gian có câu: “Dốt hay nói chữ.” Chính là để chỉ kiểu người đọc được vài mẩu kiến thức rời rạc, nghe vài buổi chia sẻ, xem vài video truyền cảm hứng, rồi vội nghĩ mình đã nắm chân lý.

Nhiệt tình là điều đáng quý. Nhưng nhiệt tình mà thiếu hiểu biết lại giống như trao vô lăng cho người chưa từng học lái. Họ có thể rất hăng, rất máu lửa, nhưng mỗi quyết định đưa ra đều tiềm ẩn khả năng gây hỏng việc của cả tập thể.

Có những người chỉ đọc vài cuốn sách self-help, check-in vài quán cà phê sang chảnh, chụp vài tấm hình với caption triết lý là bắt đầu quay về… chê bạn bè thiếu tầm nhìn. Họ quên mất câu: “Nói thì dễ, làm thì khó.” Sách có thể mở mang đầu óc, nhưng không thay thế được trải nghiệm, va vấp, thất bại và trả giá ngoài đời thật.

Lại có những người mới thử việc dăm bữa đã đòi dạy sếp cách điều hành công ty. Họ thấy một góc nhỏ của cỗ máy và tưởng mình đã hiểu toàn bộ guồng quay. Người xưa nói: “Ếch ngồi đáy giếng.” Từ đáy giếng nhìn lên, bầu trời chỉ bé bằng miệng giếng. Nhưng con ếch lại tin đó là cả vũ trụ.

Bài học từ lá “tâm thư” gửi tỷ phú

Từng có câu chuyện lan truyền về một sinh viên trẻ viết “tâm thư vạn chữ” gửi cho Nhậm Chính Phi, nhà sáng lập Huawei, để “góp ý” về cách quản lý tập đoàn. Một bên là người đã xây dựng đế chế công nghệ hàng đầu thế giới qua hàng chục năm sóng gió thương trường. Một bên là sinh viên chưa từng điều hành nổi một nhóm nhỏ ngoài đời.

Sự tự tin thái quá khiến cậu sinh viên tin rằng vài kiến thức trên giảng đường đủ để chỉnh sửa tư duy của một doanh nhân lão luyện. Kết cục không lãng mạn như trong tưởng tượng: cánh cửa cơ hội đóng sập lại. Không ai đánh giá cao sự ngạo mạn được bọc trong lớp vỏ “thẳng thắn”.

Đó không phải là cá tính. Đó là sự nông nổi. Người xưa đã nhắc: “Học ăn, học nói, học gói, học mở.” Trước khi muốn dạy đời, ít nhất phải học cách đặt mình đúng vị trí.

Đừng vội coi thường vẻ bề ngoài

Trong xã hội, có một căn bệnh khác cũng nguy hiểm không kém: bệnh đánh giá người khác qua bề ngoài. Thấy ai đi dép tổ ong, mặc áo thun chợ là vội bĩu môi. Thấy người nói năng giản dị là cho rằng kém hiểu biết. Nhưng đời không đơn giản như thế.

Ông bà có câu: “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn.” Gỗ tốt thì dù không sơn phết vẫn bền chắc. Nước sơn bóng bẩy mà gỗ mục thì sớm muộn cũng hỏng. Có những người ăn mặc giản dị vì họ không cần chứng minh gì với ai. Họ đi làm không phải vì thiếu tiền, mà vì muốn vận động, muốn giao tiếp, muốn thấy mình còn hữu ích.

Trong khi đó, có người chạy theo hàng hiệu, check-in sang trọng, nói chuyện đao to búa lớn, nhưng cuối tháng nợ thẻ tín dụng dí không kịp thở. Sự hào nhoáng bên ngoài nhiều khi chỉ là lớp son che giấu sự bất an bên trong.

Người xưa dặn: “Đừng trông mặt mà bắt hình dong.” Một câu nói tưởng đơn giản nhưng lại là bài học cả đời. Bởi khi ta vội phán xét người khác, ta đang tự tố cáo sự hạn hẹp của chính mình.

Lúa chín thì cúi đầu

Giữa cánh đồng, cây lúa non luôn vươn thẳng. Chỉ khi hạt lúa đã đầy, bông lúa mới trĩu xuống. Hình ảnh ấy được người Việt đúc kết thành câu: “Lúa chín cúi đầu.” Người càng hiểu biết, càng từng trải, càng đạt được nhiều thành tựu lại càng khiêm tốn.

Họ không cần khoe vì thành quả tự nó đã lên tiếng. Họ không cần hơn thua vì họ hiểu đời dài rộng, hôm nay mình hơn ở điểm này, ngày mai có thể thua ở điểm khác. Họ bận kiếm tiền, bận học hỏi, bận hoàn thiện bản thân, chứ không rảnh đi soi mói, phán xét hay “gáy bẩn” trên mạng xã hội.

Trái lại, người ít trải nghiệm thường hay cực đoan. Họ nghĩ điều mình biết là đúng nhất, cách mình sống là chuẩn mực nhất. Họ thích tranh cãi để chứng minh mình thông minh, nhưng lại ngại lắng nghe để nhận ra mình còn thiếu sót.

Người xưa nói: “Núi cao còn có núi cao hơn.” Biết câu này mà vẫn giữ được sự khiêm tốn đã là một loại trí tuệ. Vì nó nhắc ta rằng dù có giỏi đến đâu, thế giới vẫn còn vô vàn người giỏi hơn, lĩnh vực rộng hơn, hiểu biết sâu hơn.

Cái tôi càng lớn, tầm nhìn càng hẹp

Cái tôi quá lớn giống như một bức tường chắn ngang tầm mắt. Khi chỉ nhìn thấy bản thân, ta không còn nhìn thấy người khác. Khi chỉ nghe tiếng nói của mình, ta không còn nghe được góp ý chân thành.

Có những người đi đến đâu cũng thích thể hiện mình hiểu biết hơn người. Họ chen lời, sửa lưng, bác bỏ ý kiến người khác chỉ để giữ cảm giác mình ở “cửa trên”. Nhưng càng làm vậy, họ càng tự cô lập mình. Không ai thích làm việc lâu dài với người luôn cho mình là trung tâm vũ trụ.

Dân gian có câu: “Một điều nhịn, chín điều lành.” Nhịn ở đây không phải là nhu nhược, mà là biết hạ cái tôi xuống đúng lúc. Biết lùi một bước để nhìn toàn cảnh. Biết im lặng để nghe người khác nói hết. Đó là bản lĩnh của người từng trải, không phải sự yếu đuối của kẻ kém cỏi.

Tâm thế quyết định cách ta nhìn đời

Có một sự thật rất đáng suy ngẫm: tâm bạn chứa gì, bạn sẽ nhìn thế giới qua lăng kính đó. Tâm đầy đố kỵ thì thấy ai thành công cũng cho là may mắn, gian lận. Tâm đầy định kiến thì gặp ai khác mình một chút cũng thấy chướng mắt.

Ngược lại, khi tâm rộng mở, ta nhìn ai cũng thấy một câu chuyện để học. Thấy người giỏi thì học cách họ làm việc. Thấy người thất bại thì học bài học từ sai lầm của họ. Thấy người khó tính thì học cách giữ bình tĩnh. Mỗi người đi ngang đời ta đều có thể trở thành một “người thầy” nếu ta đủ khiêm tốn.

Người xưa nói: “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn.” Nhưng chỉ học được khi ta thừa nhận mình còn thiếu. Nếu lúc nào cũng nghĩ mình đã đủ, ta sẽ bước qua bao nhiêu bài học quý giá mà không hề hay biết.

Hạ mình không phải là nhục

Nhiều người sợ bị đánh giá là “lép vế” nên lúc nào cũng phải gồng mình tỏ ra hơn người. Họ nghĩ hạ mình là thua cuộc. Nhưng thực ra, hạ mình đúng lúc là cách để đi đường dài.

Cúi đầu không làm vương miện rơi. Trái lại, nó giúp ta nhìn rõ ổ gà phía trước để khỏi vấp ngã. Khiêm tốn không làm ta nhỏ đi trong mắt người khác. Ngược lại, nó khiến người khác cảm thấy dễ chịu và muốn ở gần ta hơn.

Ông bà có câu: “Kính trên nhường dưới.” Sự nhường nhịn, khiêm cung chưa bao giờ là dấu hiệu của kẻ yếu. Đó là biểu hiện của người có giáo dưỡng, có chiều sâu và có đủ tự tin để không cần phô trương.

Chốt lại: Bớt cái tôi lại một chút

Cuộc đời dạy con người bằng nhiều cách. Có khi là lời góp ý nhẹ nhàng. Có khi là thất bại đau điếng. Có khi là cú “vả” không trượt phát nào khiến ta tỉnh mộng. Nhưng nếu đủ khôn ngoan, ta có thể học từ sai lầm của người khác trước khi phải trả giá bằng chính mình.

Hạ cái mặt xuống một chút. Bớt cái tôi lại một chút. Nhớ rằng ngoài kia có rất nhiều người giỏi hơn ta, giàu hơn ta, trải đời hơn ta mà vẫn sống cực kỳ giản dị. Họ không cần phải chứng minh điều gì, vì chính cuộc đời họ đã là minh chứng.

Giá trị thật không nằm ở việc ta nói mình giỏi thế nào, mà ở việc người khác cảm nhận được điều đó ra sao qua cách ta sống, cách ta làm việc và cách ta đối xử với người xung quanh.

Và đôi khi, chỉ cần nhớ một câu rất cũ thôi cũng đủ để giữ mình không đi quá xa:
“Lúa chín cúi đầu.”