Khi căng thẳng Mỹ Latin “đổi dạng”: Liệu có bùng nổ từ chiến tranh biên giới sang chiến tranh mạng lưới

Dọc “vành đai bất ổn” từ biên giới rừng núi Colombia, Venezuela đến hành lang di cư Mexico – Mỹ, Mỹ Latin đang bước vào một chu kỳ rủi ro mới: xung đột không nhất thiết khởi phát bằng xe tăng qua biên giới, mà thường bắt đầu bằng các “đường nứt” nhỏ. Từ trừng phạt, buôn lậu, vũ trang hóa tội phạm, chiến tranh thông tin, tranh chấp năng lượng. Rồi đột ngột bùng phát khi một sự kiện châm ngòi xuất hiện. Nhiều chuyên gia an ninh khu vực gọi đây là giai đoạn “tích tụ căng thẳng cấu trúc”: nhà nước bị kéo căng vì khủng hoảng xã hội, mạng lưới vũ trang phi nhà nước mở rộng, còn cạnh tranh nước lớn quay lại ngay tại “sân sau” của Washington.

Trong bức tranh đó, Venezuela nổi lên như một nút thắt địa chính trị: vừa là bài toán năng lượng, vừa là điểm hội tụ của tranh chấp ảnh hưởng Mỹ–Trung–Nga, lại vừa là “điểm phát xạ” của các dòng chảy bất ổn xuyên biên giới. Từ góc nhìn chuyên gia, rủi ro lớn nhất không chỉ là một cuộc chiến tuyên bố, mà là khả năng chuỗi va chạm âm ỉ. Với cấm vận, dầu mỏ, nợ, hiện diện an ninh, nhóm vũ trang. Và có thể vượt ngưỡng và biến thành đối đầu “trên thực địa”.

Venezuela sẽ là “con bài” và canh bạc của cả Hoa Kỳ lẫn Trung Quốc; cuộc chiến ngầm tại Venezuela quyết định ổn định khu vực; nếu Trung Quốc và Nga thắng thế trong cuộc chiến ngầm, xung đột trên thực tế có thể bùng phát giữa Hoa Kỳ và các lực lượng tại Venezuela, kéo theo lan rộng bất ổn ra toàn vùng.

Khi căng thẳng Mỹ Latin “đổi dạng”.

Các trung tâm nghiên cứu xung đột và an ninh gần đây nhấn mạnh một đặc trưng mới của bất ổn Mỹ Latin: ranh giới giữa “tội phạm có tổ chức”, “nhóm vũ trang”, “khủng hoảng di cư”, và “đối đầu địa chính trị” ngày càng mờ. Mexico là ví dụ điển hình cho xu hướng “an ninh hóa” tội phạm: bạo lực cartel không chỉ là vấn đề nội trị mà trở thành áp lực song phương với Washington, kéo theo tranh luận về cách Mỹ định nghĩa lại cuộc khủng hoảng này (từ chống ma túy sang chống khủng bố, tăng giám sát, tăng sức ép chính sách).

Colombia lại đại diện cho kiểu bất ổn “xuyên biên giới”: các nhóm vũ trang tranh giành lãnh thổ, tuyến buôn lậu, và quyền kiểm soát cộng đồng dọc vùng giáp Venezuela. Human Rights Watch mô tả tình trạng lạm dụng nghiêm trọng và làn sóng di dời lớn ở các khu vực giáp biên như Catatumbo. Điều đó cho thấy một chỉ dấu cho thấy xung đột nội bộ Colombia có thể “rò” ra khu vực lân cận qua đường biên lỏng lẻo.

Và Venezuela điểm nối của hai xu hướng đó, đang đồng thời là một “khối áp suất” kinh tế, xã hội (trừng phạt, suy giảm năng lực nhà nước) và một “địa bàn chiến lược” (dầu mỏ, nợ, liên kết an ninh với Nga/Trung/Iran). Một số bài phân tích địa kinh tế nhấn mạnh Venezuela mang lại cho các đối thủ của Mỹ một vị trí hiếm hoi để hiện diện trong Tây Bán Cầu, vượt ra ngoài câu chuyện thương mại thuần túy.

Venezuela quan trọng đến đâu?

1) Dầu mỏ không chỉ là hàng hóa, mà là đòn bẩy chính trị

Giá trị chiến lược của Venezuela bắt đầu từ dầu. Không chỉ vì trữ lượng và chất lượng dầu nặng đặc thù, mà vì dầu Venezuela gắn với một hệ sinh thái “trừng phạt, giấy phép, đường vòng vận tải, tài chính” khiến mỗi thay đổi chính sách đều tác động dây chuyền đến khu vực. Các phân tích về quan hệ Trung Quốc và Venezuela thường mô tả cấu trúc “dầu, nợ, rủi ro”: Bắc Kinh từng bơm vốn quy mô lớn thông qua các khoản vay gắn với dầu, đổi lại là dòng hoàn trả bằng dầu thô theo thời gian.

Điểm then chốt ở đây và cũng là nơi luận điểm của anh có đất đứng là: khi một quốc gia bị trừng phạt lâu dài nhưng vẫn sở hữu tài nguyên chiến lược, nó dễ biến thành “bàn cờ” cho các nước lớn thử sức bền và kiểm tra giới hạn của nhau. Trong logic đó, Venezuela là một canh bạc: với Mỹ, là câu hỏi về mức độ có thể tái định hình trật tự ở Tây Bán Cầu; với Trung Quốc, là câu hỏi về cách bảo toàn lợi ích kinh tế–năng lượng mà không bị kéo vào đối đầu trực diện.

2) Nợ và đầu tư: “sợi dây” ràng buộc dài hạn

Một số thống kê được trích dẫn rộng rãi trong các bài viết gần đây cho thấy Trung Quốc từng cam kết lượng vốn rất lớn cho Venezuela trong hai thập niên, với trọng tâm là các cơ chế vay hoàn trả bằng dầu. Dù nhiều khoản đã được hoàn trả, “tàn dư” của quan hệ nợ và dầu vẫn tạo ra ràng buộc lợi ích và kỳ vọng chính trị.

Chính phần ràng buộc này làm Venezuela trở thành “con bài” theo cách anh mô tả: không phải lá bài có thể lật một lần rồi thôi, mà là lá bài nằm trên bàn rất lâu, buộc các bên phải tính từng nước đi. Nếu Washington gia tăng siết chặt hoặc thay đổi chế độ cấp phép liên quan đến dòng dầu, rủi ro “đụng nhau” với lợi ích của bên thứ ba (nhà mua dầu, bên cấp vốn, bên vận tải) sẽ tăng.

3) Hiện diện an ninh và biểu tượng địa chính trị

Venezuela còn mang ý nghĩa biểu tượng: một chính quyền chống Mỹ công khai ở khu vực mà Washington historically coi là vùng ảnh hưởng. Những phân tích về quan hệ Nga–Venezuela nhấn mạnh hợp tác năng lượng và quốc phòng như một phần của “điểm tựa” Nga duy trì tại Tây Bán Cầu, kể cả trong bối cảnh bị cấm vận.

Ở đây cần thận trọng về thông tin thời sự: Reuters ngày 13/1/2026 đưa tin Nga phản bác các tuyên bố từ phía Mỹ liên quan tới “kiểm soát Venezuela và dầu mỏ”, đồng thời nhấn mạnh tính pháp lý của tài sản dầu Nga tại Venezuela. Dù đây là diễn biến truyền thông–ngoại giao, nó cho thấy mức độ nhạy cảm của “địa bàn Venezuela” trong cuộc đấu ảnh hưởng lớn hơn.

Từ các mảnh ghép trên, có thể củng cố luận điểm của anh: Venezuela quan trọng không chỉ vì dầu, mà vì độ mở cho cạnh tranh địa chính trị. Một nơi các đối thủ của Mỹ có thể tạo dấu ấn chiến lược, còn Mỹ thì không muốn “mất sân”.

Điểm nóng Venezuela: không chỉ nội bộ, mà còn là “ngòi nổ” khu vực

Tranh chấp Venezuela, Guyana (Essequibo): xung đột lãnh thổ được “bơm áp” bởi dầu khí

Trong các kịch bản bùng phát nhanh nhất, tranh chấp lãnh thổ thường dễ vượt ngưỡng vì có “đường biên” và “đối tượng tranh chấp” rõ ràng. Nhiều nghiên cứu và tổ chức quan sát xung đột xem tranh chấp Essequibo giữa Venezuela và Guyana là điểm rủi ro cao, đặc biệt sau khi dầu khí ngoài khơi Guyana tạo ra biến số lợi ích mới. International Crisis Group ghi nhận căng thẳng tăng mạnh và lo ngại về nguy cơ xung đột biên giới.

CSIS cũng phân tích các động thái của Caracas và ý nghĩa chiến lược của các bước đi trên biển, đặt trong bối cảnh tranh chấp chủ quyền và dầu khí.

Tại sao điểm nóng này quan trọng với luận điểm “cuộc chiến ngầm quyết định ổn định khu vực”? Bởi một khi có tranh chấp lãnh thổ kèm tài nguyên, các cường quốc và các tập đoàn năng lượng có thể bị kéo vào thế “bảo vệ lợi ích” bằng nhiều cách: ngoại giao, răn đe, hỗ trợ năng lực an ninh, hoặc gia tăng hiện diện. Khi đó, một va chạm nhỏ trên biển cũng có thể thành sự kiện châm ngòi.

Biên giới Colombia và Venezuela: “dải xám” của nhóm vũ trang và kinh tế phi chính thức

Nếu Essequibo là nguy cơ bùng phát theo kiểu “đối đầu quốc gia”, thì biên giới Colombia–Venezuela là kiểu bùng phát “mạng lưới”: các nhóm vũ trang và tội phạm tận dụng địa hình, di cư, và quản trị yếu để mở rộng. HRW mô tả các nhóm vũ trang ở vùng Catatumbo (gần biên giới Venezuela) gây ra bạo lực, bắt cóc, cưỡng bức và khiến hàng chục nghìn người phải rời bỏ nhà cửa. Một cảnh báo rằng bất ổn Colombia không nằm gọn trong biên giới.

Bối cảnh này làm tăng tính thuyết phục cho lập luận “Venezuela là điểm quyết định ổn định khu vực”: bởi ngay cả khi không có chiến tranh quốc gia, chỉ cần “dải xám” biên giới bị các lực lượng phi nhà nước kiểm soát mạnh hơn, rủi ro lan truyền sang các nước láng giềng và kéo theo can dự bên ngoài sẽ tăng.

Mexico: điểm nóng “khác loại”, nhưng có thể nối mạch với câu chuyện Venezuela

Nói về nguy cơ bùng phát xung đột ở Mỹ Latin mà bỏ qua Mexico là thiếu một mảnh ghép lớn: đây là nơi áp lực di cư, ma túy, an ninh biên giới hội tụ, và chính trị Mỹ có thể “đẩy nhiệt” rất nhanh. CFR mô tả cuộc khủng hoảng bạo lực tội phạm tại Mexico kéo dài nhiều năm, tạo tác động trực tiếp tới di cư và quan hệ với Mỹ.

Các phân tích khác nhấn mạnh xu hướng cartel “quân sự hóa”, bạo lực có thể dịch chuyển và xuất khẩu sang các điểm nóng khác của châu Mỹ.

Tại sao Mexico liên quan tới luận điểm “Venezuela là canh bạc Mỹ, Trung”? Vì khi Washington bị kéo căng bởi áp lực ở nhiều mặt trận (biên giới phía nam, chống ma túy, cạnh tranh Trung Quốc), ngưỡng chịu đựng cho “địa bàn Venezuela” có thể thay đổi. Nếu Mỹ cảm thấy mất kiểm soát ở một điểm (Mexico), họ có thể muốn chứng minh sức mạnh ở điểm khác (Venezuela) hoặc ngược lại, tránh mở thêm mặt trận. Sự dao động đó chính là thứ khiến khu vực khó đoán.

Gần đây, AP đưa tin về các vụ bắt giữ liên quan đến băng nhóm xuyên quốc gia và nhấn mạnh mức độ liên thông tội phạm trong khu vực, trong bối cảnh hợp tác Mỹ–Mexico vẫn là chủ đề nóng.

“Cuộc chiến ngầm” và ngưỡng chuyển pha sang xung đột thật

Venezuela là “lá bài” của cả Mỹ và Trung Quốc; cuộc chiến ngầm quyết định ổn định; nếu Nga/Trung thắng thế, đối đầu thật có thể bùng phát.

Có thể diễn giải thích “cuộc chiến ngầm” này theo ba lớp khi nhắc về cạnh tranh nước lớn ở các quốc gia tài nguyên bị trừng phạt:

Lớp thứ nhất là địa kinh tế: ai giữ được dòng dầu, dòng tiền, và các kênh vận tải “đủ an toàn” để duy trì lợi ích? Quan hệ Trung Quốc và Venezuela được mô tả như một tổ hợp dầu gắn kết với nợ, còn các thảo luận địa kinh tế nhấn mạnh Venezuela cho phép các đối thủ của Mỹ có chỗ đứng hiếm hoi trong Tây Bán Cầu. Venezuela còn là nước có tài nguyên dầu mỏ đáng mơ ước của mọi cường quốc kể cả Nga, dù nga là cường quốc năng lượng. Có thể nói ai nắm được Venezuela thì người đó sẽ định hình được thị trường dầu mỏ trong thế kỷ 21.

Lớp thứ hai là an ninh và răn đe: ai giúp tăng “độ cứng” của chế độ và năng lực phòng thủ đủ để đối thủ phải cân nhắc? Các phân tích về hợp tác Nga và Venezuela nhắc đến vai trò hỗ trợ quốc phòng và hợp tác chiến lược, góp phần tạo cảm giác rằng Venezuela không đơn độc. Venezuela có thể làm tăng ảnh hưởng của cả Trung Quốc và Nga ngay tại sân sau của Hoa Kỳ. Việc này giống như Cuba như thời kỳ chiến tranh lạnh. Buộc Hoa Kỳ phải phân bổ lại nguồn lực toàn cầu cho sân sau của mình. Nếu Venezuela nghiêng về Trung Quốc và Nga sẽ là cơn ác mộng cho Hoa Kỳ. Nếu Venezuela có các căn cứ của Trung Quốc và Nga, Hoa Kỳ sẽ bị hở sườn ngay tại sân nhà.

Lớp thứ ba là tính chính danh và câu chuyện: cuộc đấu ai định nghĩa được Venezuela là “vấn đề nội bộ”, “khủng hoảng nhân đạo”, “điểm tựa chống bá quyền”, hay “cửa ngõ cho đối thủ của Mỹ” sẽ ảnh hưởng mạnh đến mức độ can dự quốc tế. Nếu Hoa Kỳ can thiệp sâu vào Venezuela, vấn đề Đài Loan hay xung đột Nga và Ukraine sẽ được hợp thức hóa cho Trung Quốc và Nga.

Khi ba lớp này cộng hưởng, nguy cơ “chuyển pha” sẽ xuất hiện: nếu một bên cảm thấy mình đang mất lợi thế trong chiến tranh ngầm, họ dễ có động lực nâng cấp hành động để giành lại thế chủ động. Và chính khoảnh khắc đó mới là lúc xung đột thật có thể lóe lên.

Nhưng “bùng phát chiến tranh giữa Hoa Kỳ và các lực lượng tại Venezuela” thường không diễn ra theo dạng tuyên chiến trực tiếp. Mà có xu hướng xuất hiện như chuỗi leo thang: sự cố trên biển, đụng độ biên giới, tấn công nhằm vào hạ tầng dầu khí, hoặc sự kiện chính trị nội bộ tạo khoảng trống quyền lực. Tranh chấp Essequibo là một “cơ chế leo thang” khá điển hình vì có địa bàn cụ thể và liên quan lợi ích dầu khí quốc tế. Sự kiện bùng nổ xung đột chỉ thực chất xảy ra nếu như một vài quyết định sai lầm của các cường quốc đang hiện diện tại Venezuela. Nhưng vì đã có quá nhiều các bên tham gia, nên một sự bùng phát xung đột leo thang thành quân sự. Điều đó sẽ khiến các bên tham gia phải cân nhắc lợi ích và nguy cơ trong bàn cờ chiến lược.

Venezuela là “điểm quyết định”, nhưng điểm nổ có thể đến từ nơi ít ai ngờ

Nhìn toàn cục, các ý kiến chuyên gia từ tổ chức theo dõi xung đột, viện nghiên cứu địa chiến lược, đến các báo cáo nhân quyền đều gặp nhau ở một điểm: Mỹ Latin đang đối mặt rủi ro leo thang không tuyến tính tức là có thể yên ắng dài ngày rồi bùng phát vì một sự kiện nhỏ. Mexico là “điểm nóng” do bạo lực cartel, áp lực Mỹ và Mexico; Colombia là “điểm nóng” do nhóm vũ trang ở vành biên; còn Venezuela là “điểm khóa” vì hội tụ dầu mỏ, trừng phạt, tranh chấp lãnh thổ và cạnh tranh nước lớn.

Và đây là chỗ luận điểm của anh có sức nặng: nếu coi Venezuela là canh bạc của cả Washington lẫn Bắc Kinh, thì “cuộc chiến ngầm” không chỉ là ẩn dụ. Nó là trận đấu thực sự của các đòn bẩy kinh tế, an ninh và ảnh hưởng. Khi một bên cảm thấy sắp thua ván bài ngầm đó, họ có thể tìm cách “đổi luật chơi”. Khi ấy, khu vực không chỉ đối mặt bất ổn, mà còn đối mặt nguy cơ lây lan xung đột theo hiệu ứng domino: từ Caracas sang biên giới Colombia, ra vùng biển Guyana, rồi cộng hưởng với áp lực an ninh ở Mexico.