Từ Versailles đến Gaza: Dòng chảy lịch sử hơn một thế kỷ dẫn tới xung đột Iran – Israel

Xung đột giữa Iran và Israel thường được nhìn nhận như một cuộc đối đầu hiện đại giữa hai quốc gia với khác biệt về ý thức hệ, an ninh và địa chính trị tại Trung Đông. Tuy nhiên, nếu đặt cuộc xung đột này trong dòng chảy lịch sử dài hạn, nhiều học giả cho rằng những căn nguyên sâu xa của nó có thể truy ngược về các biến động địa chính trị sau Chiến tranh thế giới thứ nhất.

Bài nghiên cứu này phân tích tiến trình lịch sử từ sau Đại chiến thế giới thứ nhất, sự hình thành Nhà nước Israel, những mâu thuẫn giữa Israel và thế giới Arab, vai trò của các cường quốc bên ngoài – đặc biệt là Hoa Kỳ – và cách các yếu tố này dần hình thành cấu trúc xung đột kéo dài hơn một thế kỷ tại Trung Đông. Đồng thời, bài viết cũng nhấn mạnh góc nhìn nhân văn: những hệ lụy mà người dân trong khu vực phải gánh chịu trong các vòng xoáy xung đột.

Đại chiến thế giới thứ nhất: Điểm khởi đầu của một trật tự Trung Đông mới

Nhiều nhà nghiên cứu địa chính trị cho rằng để hiểu những xung đột hiện nay tại Trung Đông, cần quay trở lại bối cảnh đầu thế kỷ XX, khi trật tự chính trị của khu vực này bị tái định hình sau Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918).

Trước cuộc chiến này, phần lớn Trung Đông nằm dưới quyền kiểm soát của Đế quốc Ottoman. Tuy nhiên, sau khi Ottoman thất bại cùng phe Liên minh Trung tâm, bản đồ chính trị của khu vực đã thay đổi sâu sắc. Các cường quốc châu Âu, đặc biệt là Anh và Pháp, tiến hành phân chia ảnh hưởng thông qua các thỏa thuận như Sykes–Picot, từ đó đặt nền móng cho nhiều quốc gia hiện đại tại Trung Đông.

Song song với quá trình này, Hiệp ước Versailles năm 1919 không chỉ trừng phạt nước Đức mà còn tạo ra một loạt hệ quả chính trị lâu dài tại châu Âu. Những điều khoản khắc nghiệt của hiệp ước đã góp phần nuôi dưỡng chủ nghĩa dân tộc cực đoan tại Đức, từ đó dẫn đến sự trỗi dậy của Đảng Quốc xã và sự kiện Holocaust trong Chiến tranh thế giới thứ hai.

Chuỗi sự kiện này tuy diễn ra tại châu Âu, nhưng lại có tác động sâu sắc tới lịch sử Trung Đông sau đó.

Holocaust và sự hình thành Nhà nước Israel

Thảm họa Holocaust – cuộc diệt chủng khoảng 6 triệu người Do Thái trong Chiến tranh thế giới thứ hai – trở thành bước ngoặt quan trọng trong lịch sử chính trị thế giới.

Sau chiến tranh, cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các cường quốc phương Tây, ngày càng ủng hộ ý tưởng thành lập một quốc gia Do Thái độc lập tại vùng đất Palestine lịch sử. Năm 1947, Liên Hợp Quốc thông qua kế hoạch phân chia Palestine thành hai nhà nước: một nhà nước Do Thái và một nhà nước Arab.

Tuy nhiên, kế hoạch này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ các quốc gia Arab và cộng đồng Arab tại Palestine. Khi Israel tuyên bố thành lập nhà nước vào năm 1948, một cuộc chiến tranh giữa Israel và liên minh các nước Arab đã nổ ra ngay lập tức.

Từ đó, xung đột Israel – Arab trở thành một trong những điểm nóng kéo dài nhất trong lịch sử hiện đại.

Sự đối đầu kéo dài giữa Israel và thế giới Arab

Kể từ năm 1948, khu vực Trung Đông đã chứng kiến nhiều cuộc chiến tranh và khủng hoảng liên quan đến Israel và các quốc gia Arab, bao gồm:

• Chiến tranh Arab–Israel năm 1948
• Khủng hoảng kênh đào Suez năm 1956
• Chiến tranh Sáu ngày năm 1967
• Chiến tranh Yom Kippur năm 1973

Dù một số quốc gia Arab như Ai Cập và Jordan sau này ký hiệp định hòa bình với Israel, sự nghi kỵ và căng thẳng trong khu vực vẫn chưa hoàn toàn biến mất.

Trong khi đó, vấn đề Palestine – đặc biệt là tình trạng người Palestine phải sống trong các khu tị nạn hoặc vùng lãnh thổ tranh chấp – tiếp tục là nguồn gốc sâu xa của bất ổn chính trị.

Chính trong bối cảnh này, Iran dần trở thành một trong những đối thủ chiến lược của Israel.

Iran và sự chuyển dịch trong cán cân quyền lực Trung Đông

Trước Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Iran dưới thời Shah Mohammad Reza Pahlavi từng duy trì quan hệ tương đối tốt với Israel. Tuy nhiên, sau khi chính quyền Hồi giáo lên nắm quyền, Iran chuyển sang lập trường đối đầu với Israel và ủng hộ nhiều lực lượng chống Israel trong khu vực.

Từ đó, Iran và Israel bước vào một cuộc cạnh tranh chiến lược kéo dài, bao gồm:

• cạnh tranh ảnh hưởng tại Syria và Lebanon
• hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực
• đối đầu về chương trình hạt nhân
• các hoạt động quân sự và tình báo gián tiếp

Cuộc đối đầu này hiện nay đã trở thành một trong những trục xung đột quan trọng nhất tại Trung Đông.

Vai trò của các cường quốc và tranh luận về chính sách của Hoa Kỳ

Một trong những yếu tố thường được nhắc đến trong các phân tích địa chính trị về Trung Đông là vai trò của các cường quốc bên ngoài, đặc biệt là Hoa Kỳ.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ dần trở thành đồng minh quan trọng nhất của Israel về quân sự, kinh tế và ngoại giao. Đồng thời, Mỹ cũng can dự sâu vào các vấn đề Trung Đông thông qua:

• các cuộc chiến tại Iraq
• sự hiện diện quân sự trong khu vực
• các liên minh an ninh với nhiều quốc gia Arab
• các nỗ lực hòa giải giữa Israel và Palestine

Chính sách này vừa được xem là nhằm đảm bảo ổn định khu vực, vừa bị một số quốc gia và học giả chỉ trích là góp phần làm phức tạp thêm cấu trúc xung đột.

Trong những năm gần đây, các cường quốc khác như Trung Quốc và Nga cũng ngày càng tích cực hơn trong các vấn đề Trung Đông, tạo nên một môi trường cạnh tranh địa chính trị mới.

Góc nhìn nhân văn: Người dân trong vòng xoáy xung đột

Bên cạnh các phân tích địa chính trị và lịch sử, một khía cạnh quan trọng thường bị bỏ quên là tác động của xung đột đối với người dân trong khu vực.

Người Israel phải sống trong tình trạng huy động quân sự liên tục và đối mặt với nguy cơ an ninh thường trực. Người Palestine trong nhiều khu vực vẫn phải sống trong điều kiện kinh tế và chính trị bất ổn, nhiều người phải ở trong các trại tị nạn kéo dài nhiều thế hệ.

Trong khi đó, người dân Iran cũng chịu nhiều áp lực từ các lệnh trừng phạt kinh tế, căng thẳng chính trị và nguy cơ xung đột quân sự.

Những trải nghiệm cá nhân của người dân trong khu vực cho thấy rằng, dù các quốc gia và cường quốc theo đuổi những mục tiêu chiến lược khác nhau, mong muốn chung của nhiều người vẫn là hòa bình, ổn định và cơ hội phát triển.

Một xung đột có nguồn gốc lịch sử sâu xa

Xung đột Iran – Israel không phải là một hiện tượng đơn lẻ của thời đại hiện nay. Nó là kết quả của một chuỗi biến động lịch sử kéo dài hơn một thế kỷ, từ sự sụp đổ của các đế chế sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, đến các quyết định chính trị sau Chiến tranh thế giới thứ hai và những cạnh tranh địa chính trị trong thời kỳ hiện đại.

Những yếu tố lịch sử, tôn giáo, lãnh thổ và chiến lược đã đan xen với nhau, tạo thành một cấu trúc xung đột phức tạp mà cho đến nay vẫn chưa có giải pháp toàn diện.

Điều đáng chú ý là dù các chính phủ và cường quốc đóng vai trò trung tâm trong các quyết định chiến lược, những người chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất vẫn là người dân trong khu vực. Vì vậy, bất kỳ giải pháp bền vững nào cho Trung Đông cũng cần phải đặt lợi ích và nguyện vọng của người dân vào vị trí trung tâm.